Nafaka Türleri: Tedbir, Yoksulluk, İştirak ve Yardım Nafakası

Nafaka, kanunda belirtilen kişilerin geçimlerini sağlayamadıkları veya belirli giderlerini karşılayamadıkları durumlarda, başka bir kişinin bu giderlere katılmasını sağlayan bir hukuki kurumdur. Nafaka denildiğinde akla ilk olarak boşanma süreci gelse de nafaka yükümlülüğü yalnızca eşler arasında değil, ebeveyn ile çocuk ve belirli akrabalar arasında da söz konusu olabilir.

Türk Medeni Kanunu (TMK), farklı amaçlara hizmet eden dört temel nafaka türü düzenlemektedir: tedbir nafakası, yoksulluk nafakası, iştirak nafakası ve yardım nafakası. Her birinin şartları, kimin tarafından talep edilebileceği ve ne zaman sona ereceği birbirinden farklıdır. Bu yazıda söz konusu nafaka türleri genel hatlarıyla açıklanmaktadır.

Nafaka Türlerine Genel Bakış

Aşağıdaki tablo, dört nafaka türünün temel özelliklerini karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Ayrıntılar ilgili başlıklarda açıklanmıştır.

Nafaka Türü	Kanuni Dayanak	Kimin Lehine	Kusurun Etkisi
Tedbir nafakası	TMK m.169, m.197	Dava veya ayrı yaşama süresince eş ve çocuklar	Kusur aranmaz
Yoksulluk nafakası	TMK m.175	Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş	Talep edenin kusuru daha ağır olmamalıdır
İştirak nafakası	TMK m.182	Ortak çocuk	Kusur aranmaz
Yardım nafakası	TMK m.364	Yoksulluğa düşecek üstsoy, altsoy ve kardeşler	Kusur esasına dayanmaz

Tedbir Nafakası

Tedbir nafakası, boşanma veya ayrılık davası süresince eşlerden birinin ve varsa çocukların geçiminin sağlanması amacıyla hükmedilen geçici nitelikte bir nafakadır. TMK m.169 uyarınca boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince eşlerin barınmasına, geçimine, malların yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin gerekli geçici önlemleri kendiliğinden alır.

Tedbir nafakasının temel özellikleri şunlardır:

• Kusur şartı aranmaz. Evlilik birliği devam ettiği sürece eşlerin birbirine karşı yardım ve dayanışma yükümlülüğü sürdüğünden, boşanmada kusurlu görülebilecek eş lehine de tedbir nafakasına hükmedilebilir.
• Hâkim, gerekli gördüğünde talep olmasa dahi geçici önlem olarak tedbir nafakasına hükmedebilir.
• Tarafların ekonomik ve sosyal durumları, gelirleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak miktar belirlenir.
• Boşanma kararı kesinleşinceye kadar devam eder. Karar kesinleştiğinde, koşulları varsa yerini yoksulluk veya iştirak nafakasına bırakır.

Boşanma davası açılmadan da eşlerden birinin diğerine nafaka ödemesi istenebilir. TMK m.197 uyarınca birlikte yaşamaya haklı olarak ara veren eş, hâkimden diğer eşin yapacağı parasal katkının belirlenmesini isteyebilir. Uygulamada bu talep de çoğunlukla tedbir nafakası olarak adlandırılır.

Yoksulluk Nafakası

Yoksulluk nafakası, boşanma sonrasında yoksulluğa düşecek olan eşin geçimine katkı sağlamaya yönelik bir nafaka türüdür. TMK m.175'e göre boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.

Yoksulluk Nafakasının Şartları

1. Talep: Yoksulluk nafakası hâkim tarafından kendiliğinden verilmez; talep edilmesi gerekir.
2. Yoksulluğa düşme: Talep eden eşin boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olması aranır. Yoksulluk, kişinin barınma, beslenme, giyinme, sağlık, ulaşım gibi zorunlu ihtiyaçlarını karşılayamaması şeklinde değerlendirilir.
3. Kusur durumu: Talep eden eşin kusurunun diğer eşten daha ağır olmaması gerekir. Eşit kusur hâlinde veya daha az kusurlu eş yararına nafakaya hükmedilebilir.
4. Yükümlünün mali gücü: Nafaka, yükümlünün mali gücü oranında belirlenir.

Sona Erme ve Değiştirme

TMK m.176 uyarınca irat biçiminde ödenen nafaka, alacaklının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar. Alacaklının evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâllerinde ise nafaka mahkeme kararıyla kaldırılır. Ayrıca tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde nafakanın artırılması veya azaltılması istenebilir.

Boşanma davasında talep edilmemiş olan yoksulluk nafakası, TMK m.178 uyarınca boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde ayrı bir dava ile istenebilir. Süresiz nafakaya ilişkin tartışmalar kamuoyunda zaman zaman gündeme geldiğinden, olası mevzuat değişikliklerinin takip edilmesi yerinde olur.

İştirak Nafakası

İştirak nafakası, velayeti kendisine bırakılmayan ebeveynin, ortak çocuğun bakım, eğitim ve gelişim giderlerine katılması için ödediği nafakadır. TMK m.182 uyarınca velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır.

İştirak nafakasının belirlenmesinde çocuğun yaşı, eğitim durumu, sağlık ihtiyaçları ve yaşadığı çevrenin şartları ile her iki ebeveynin ekonomik gücü birlikte dikkate alınır. Velayet sahibi ebeveynin de çocuğun bakımına emek ve para ile katkı sunduğu göz önünde bulundurularak bir denge kurulur. Çocuğun menfaatine ilişkin olması nedeniyle bu konuda hâkimin takdir yetkisi geniş tutulmaktadır.

İştirak nafakası kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Ancak TMK m.328 uyarınca çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa ana ve baba, durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak kaydıyla, eğitimi sona erinceye kadar ona bakmakla yükümlüdür. Bu durumda talep, ergin olan çocuğun kendisi tarafından ileri sürülür.

Yardım Nafakası

Yardım nafakası, aile bireyleri arasındaki dayanışma ilkesine dayanan ve boşanmadan bağımsız olarak talep edilebilen bir nafaka türüdür. TMK m.364 uyarınca herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Kardeşlerden nafaka istenebilmesi için ise onların refah içinde bulunmaları gerekir.

TMK m.365'e göre nafaka davası, mirasçılık sırasına göre açılır. Nafaka, alacaklının geçinmesi için gerekli olan ve yükümlünün mali gücüne uygun düşen miktarda belirlenir. Örneğin geçimini sağlayamayan bir anne veya baba, mali gücü yerinde olan çocuklarından yardım nafakası talep edebilir.

Nafaka Miktarı, Artırılması ve Tahsili

Kanun, nafaka için sabit bir tutar öngörmemektedir. Hâkim; tarafların gelirleri, malvarlıkları, yaşam standartları, nafaka alacaklısının ihtiyaçları ve genel ekonomik koşullar gibi unsurları birlikte değerlendirerek hakkaniyete uygun bir miktar belirler. Bu değerlendirmede tarafların beyanlarının yanı sıra mahkemece yaptırılan sosyal ve ekonomik durum araştırmalarından da yararlanılır.

Ekonomik koşullardaki değişim karşısında nafakanın değerini koruyabilmesi için uygulamada iki yol öne çıkmaktadır:

• Kararda artış esasının belirlenmesi: TMK m.176 uyarınca hâkim, gelecek yıllarda iradın ne miktarda ödeneceğini tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre karara bağlayabilir. Uygulamada bu amaçla resmî fiyat endekslerine bağlı artış esasları kullanılabilmektedir.
• Nafakanın artırılması veya azaltılması davası: Kararda artış esası yoksa veya koşullar önemli ölçüde değişmişse, nafakanın artırılması dava yoluyla istenebilir. Aynı şekilde yükümlünün mali durumunun kötüleşmesi veya alacaklının ihtiyacının azalması hâlinde nafakanın azaltılması talep edilebilir.

Ödenmeyen Nafakanın Tahsili

Nafaka kararı ilam niteliğinde olduğundan, ödenmeyen nafaka için ilamlı icra takibi başlatılabilir. Nafaka alacakları, borçlunun maaş ve ücretlerine yapılan hacizlerde ve sıra cetvelinde diğer birçok alacağa göre öncelikli olarak korunmaktadır.

Bunun yanında İcra ve İflas Kanunu m.344, nafaka kararının gereklerine uymayan borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsi öngörmektedir. Birikmiş nafaka borcu ödendiğinde tazyik hapsi sona erer. Bu yaptırım, cezalandırmadan çok borcun ödenmesini sağlamaya yönelik bir baskı aracıdır.

Sık Sorulan Sorular

Boşanmada kusurlu olan eş nafaka alabilir mi?

Dava süresince tedbir nafakası için kusur aranmaz. Yoksulluk nafakasında ise talep eden eşin kusurunun diğer eşten daha ağır olmaması gerekir; eşit veya daha az kusurlu eş, diğer şartlar da varsa yoksulluk nafakası isteyebilir.

Tedbir nafakası boşanma kararıyla birlikte kendiliğinden yoksulluk nafakasına dönüşür mü?

Tedbir nafakası, boşanma kararının kesinleşmesine kadar devam eden geçici bir önlemdir. Kararın kesinleşmesinden sonra nafaka ödenmeye devam edilecekse, bunun yoksulluk veya iştirak nafakası olarak hükümde ayrıca belirlenmiş olması gerekir. Yoksulluk nafakası için ise talep şartı bulunduğu unutulmamalıdır.

Çocuk 18 yaşını doldurunca iştirak nafakası sona erer mi?

İştirak nafakası kural olarak çocuğun ergin olmasıyla sona erer. Ancak eğitimi devam eden ergin çocuk, TMK m.328 çerçevesinde eğitimi tamamlanıncaya kadar ana ve babasından nafaka talep edebilir.

Yoksulluk nafakası ne zaman kendiliğinden sona erer?

Alacaklının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü hâlinde nafaka kendiliğinden kalkar. Fiilen evliymiş gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması gibi diğer hâllerde ise nafakanın kaldırılması için mahkeme kararı gerekir.

Sonuç

Tedbir, yoksulluk, iştirak ve yardım nafakası farklı amaçlara hizmet eden ve farklı şartlara bağlı kurumlardır. Nafakanın miktarı ve süresi, her somut olayda tarafların ekonomik ve sosyal durumlarına göre ayrıca değerlendirilir. Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşımakta olup ilgili mevzuat ve yargı içtihatları zaman içinde değişebilir. Somut olayın özelliklerine göre bir avukattan hukuki destek alınması faydalı olacaktır.