Anlaşmalı Boşanma Süreci ve Protokolde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Evlilik birliğinin sona erdirilmesi, taraflar açısından hem duygusal hem de hukuki yönden önemli sonuçlar doğuran bir süreçtir. Eşlerin boşanma konusunda ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında ortak bir iradeye sahip olduğu durumlarda Türk Medeni Kanunu, anlaşmalı boşanma olarak bilinen ve çekişmeli davaya göre çoğunlukla daha kısa sürede sonuçlanan bir yol öngörmektedir.

Ancak anlaşmalı boşanmanın görece hızlı olması, sürecin özensiz yürütülebileceği anlamına gelmez. Mahkemeye sunulan protokol, boşanmadan sonra uzun yıllar boyunca tarafların hak ve yükümlülüklerini belirleyecek bir belgedir. Bu yazıda anlaşmalı boşanmanın kanuni şartları, yargılama süreci ve protokol hazırlanırken dikkat edilmesi gereken başlıca konular genel hatlarıyla ele alınmaktadır.

Anlaşmalı Boşanmanın Kanuni Dayanağı ve Şartları

Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 166. maddesinin üçüncü fıkrasında düzenlenmiştir. Bu hükme göre belirli şartların birlikte gerçekleşmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış olduğu kabul edilir. Bu şartlar şöyle özetlenebilir:

• Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması: Bir yıllık süre, uygulamada evlenme tarihinden dava tarihine kadar geçen süre olarak değerlendirilir. Bu süre dolmadan anlaşmalı boşanma yoluna gidilemez.
• Eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi: Dava eşlerden biri tarafından açılmış olsa bile diğer eşin davayı kabul etmesi hâlinde anlaşmalı boşanma hükümleri uygulanabilir.
• Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi: Hâkim, eşlerin iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmelidir. Bu nedenle tarafların duruşmada bizzat hazır bulunması gerekir; yalnızca vekil aracılığıyla yapılan beyan yeterli kabul edilmez.
• Düzenlemenin hâkim tarafından uygun bulunması: Boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında taraflarca kabul edilen düzenlemenin hâkim tarafından uygun bulunması gerekir.

Kanun, hâkime tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapma yetkisi tanımıştır. Bu değişiklikler taraflarca kabul edildiği takdirde boşanmaya karar verilir. Taraflar değişikliği kabul etmezse dava, anlaşmalı boşanma olarak sonuçlanmaz.

Evlilik bir yıldan kısa sürmüşse ya da taraflar boşanmanın sonuçları üzerinde tam olarak uzlaşamıyorsa, boşanma talebi genel hükümler çerçevesinde çekişmeli dava olarak görülür. Çekişmeli bir dava sürerken tarafların tüm konularda anlaşmaya varması hâlinde ise, şartları mevcutsa davanın anlaşmalı boşanma şeklinde sonuçlanması mümkündür.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde bu davalara aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi bakar. Yetkili mahkeme ise TMK m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Örneğin eşlerden birinin yerleşim yeri Büyükçekmece ise dava, Büyükçekmece Adliyesi'ndeki aile mahkemelerinde açılabilir.

Dava, dava dilekçesi ve taraflarca imzalanmış protokol ile birlikte mahkemeye sunulur. Uygulamada eşlerin birlikte başvurduğu ya da bir eşin dava açıp diğerinin kabul beyanında bulunduğu her iki yöntemle de karşılaşılmaktadır. Dava açılırken gerekli harç ve giderlerin yatırılması gerekir; bu tutarlar her yıl yeniden belirlendiğinden güncel tarifenin kontrol edilmesi yerinde olur.

Yargılama Süreci Nasıl İşler?

Dava açıldıktan sonra mahkeme dosyayı inceler ve duruşma günü belirler. Anlaşmalı boşanma davalarında çoğunlukla tek duruşma yapılır. Duruşmada hâkim, eşleri dinleyerek boşanma iradelerinin serbest olup olmadığını, protokolün içeriğini anlayıp anlamadıklarını ve kabul edip etmediklerini sorar.

Hâkim protokolü uygun bulursa boşanmaya ve protokolün onaylanmasına karar verir. Onaylanan protokol kararın eki ve parçası hâline gelir; böylece protokolde yer alan nafaka, tazminat ve benzeri edimler ilam niteliği kazanır ve gerektiğinde icra yoluyla talep edilebilir.

Kararın kesinleşmesi için, gerekçeli kararın tebliğinden sonra kanun yoluna başvuru süresinin dolması beklenir. Taraflar kanun yoluna başvurmayacaklarını beyan ederek bu haktan feragat edebilir; bu durumda karar daha kısa sürede kesinleşebilir. Kesinleşen karar nüfus kayıtlarına işlenir.

Uygulamada önem taşıyan bir nokta da şudur: Yargıtay uygulamasına göre taraflar, boşanma kararı kesinleşinceye kadar anlaşmalı boşanma iradelerinden dönebilir. Bu nedenle protokolün imzalanmış olması tek başına boşanmanın gerçekleşeceği anlamına gelmez; tarafların duruşmada da aynı iradeyi sürdürmesi gerekir.

Protokolde Yer Alması Gereken Başlıca Konular

Anlaşmalı boşanma protokolü, tarafların boşanmanın sonuçlarını açık ve uygulanabilir biçimde düzenlediği bir metin olmalıdır. Belirsiz ifadeler, ileride yeni uyuşmazlıklara ve ek davalara yol açabilir. Protokolde genellikle şu başlıklar yer alır:

Velayet ve Kişisel İlişki

Ortak çocuk varsa velayetin hangi tarafa bırakılacağı açıkça belirtilmelidir. Velayeti kendisine bırakılmayan ebeveyn ile çocuk arasındaki kişisel ilişkinin gün, saat, yatılı kalma, bayram ve tatil dönemleri gibi ayrıntılarla düzenlenmesi, uygulamada yaşanabilecek anlaşmazlıkları azaltır. Hâkim, velayet ve kişisel ilişki düzenlemesini çocuğun üstün yararı açısından ayrıca değerlendirir ve gerekirse değiştirilmesini isteyebilir.

İştirak Nafakası

Velayeti kendisine bırakılmayan ebeveynin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılımı iştirak nafakası olarak belirlenir. Nafakanın miktarı, ödeme günü, ödeneceği hesap ve yıllık artış esası (örneğin resmî bir fiyat endeksine bağlı artış) protokolde açıkça gösterilmelidir.

Yoksulluk Nafakası

Eşlerden birinin diğerine yoksulluk nafakası ödeyip ödemeyeceği, ödenecekse miktarı ve artış esası düzenlenmelidir. Tarafların karşılıklı olarak nafaka talep etmediklerini beyan etmeleri de mümkündür. Bu tür beyanların açık ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde yazılması önemlidir.

Maddi ve Manevi Tazminat

Tarafların birbirinden maddi veya manevi tazminat talep edip etmeyeceği, talep edilecekse tutarı ve ödeme şekli belirtilmelidir. Tazminat talebi bulunmuyorsa bunun da protokolde açıkça yazılması yerinde olur.

Mal Rejiminin Tasfiyesi ve Ev Eşyaları

Eşler arasında aksi kararlaştırılmamışsa yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılma rejimidir. Taşınmazlar, araçlar, banka hesapları, borçlar ve ev eşyalarının nasıl paylaşılacağı protokolde düzenlenebilir. Mal paylaşımı konusunda açık bir düzenleme yapılmaması veya yalnızca genel ifadelerle yetinilmesi, boşanmadan sonra ayrıca mal rejiminin tasfiyesine ilişkin dava açılması sonucunu doğurabilir. Bir taşınmazın devri öngörülüyorsa, devrin ne zaman ve kimin masrafıyla yapılacağı da belirtilmelidir.

Yargılama Giderleri

Dava masraflarının kim tarafından karşılanacağı ve tarafların birbirlerinden vekâlet ücreti talep edip etmedikleri de protokolde düzenlenen konular arasındadır.

Protokol Hazırlanırken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Protokolün hukuki geçerliliği kadar uygulanabilirliği de önemlidir. Aşağıdaki hususlar, ileride doğabilecek sorunların önüne geçilmesine katkı sağlayabilir:

1. Açık ve ölçülebilir ifadeler kullanılmalıdır. "Uygun görülen zamanlarda", "makul bir miktar" gibi ifadeler yoruma açıktır ve icra aşamasında sorun yaratabilir.
2. Tarafların gerçek iradesi yansıtılmalıdır. Baskı altında veya sonuçları tam anlaşılmadan imzalanan protokoller, hem duruşmada sorun çıkmasına hem de sonradan uyuşmazlıklara yol açabilir.
3. Çocuğun üstün yararı gözetilmelidir. Çocuğun eğitim, sağlık ve sosyal gelişimiyle ilgili giderlerin kim tarafından ve nasıl karşılanacağı mümkün olduğunca ayrıntılı yazılmalıdır.
4. Nafaka artış esası belirlenmelidir. Artışın hangi ölçüte göre yapılacağı yazılmazsa, nafakanın güncellenmesi için ayrı bir dava açılması gerekebilir.
5. Mal paylaşımına ilişkin hükümler eksiksiz olmalıdır. Paylaşıma konu her bir malvarlığı değeri ayrı ayrı belirtilmeli; ortak borçların nasıl üstlenileceği de unutulmamalıdır.
6. Aile konutu ayrıca değerlendirilmelidir. Aile konutunun kullanımı veya devri konusunda varılan uzlaşma, özellikle çocukların barınma ihtiyacı açısından önem taşır.

Protokol, mahkemenin onayıyla kararın ayrılmaz bir parçası hâline gelir. Bu nedenle imzalanmadan önce her maddenin anlamı ve doğuracağı sonuçlar dikkatle değerlendirilmelidir.

Boşanma Kararının Kesinleşmesinden Sonra

Boşanma kararı kesinleştikten sonra evlilik birliği hukuken sona erer. Protokolde kararlaştırılan nafaka ve tazminat borçlarının yerine getirilmemesi hâlinde, ilam niteliğindeki karara dayanılarak icra takibi başlatılabilir. Nafaka alacakları bakımından kanun, alacaklıya çeşitli koruyucu imkânlar tanımaktadır.

Kadın açısından TMK m.132 uyarınca evliliğin sona ermesinden itibaren üç yüz günlük bekleme süresi öngörülmüştür. Bu süre doğumla sona erer; ayrıca kanunda belirtilen hâllerde mahkeme kararıyla kaldırılabilir. Bunun dışında boşanmadan sonra koşulların önemli ölçüde değişmesi hâlinde velayetin değiştirilmesi, nafakanın artırılması veya azaltılması gibi talepler ayrıca dava yoluyla ileri sürülebilir.

Sık Sorulan Sorular

Evliliğim bir yıldan kısa sürdü, anlaşmalı boşanabilir miyim?

TMK m.166/3 kapsamındaki anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Bu süre dolmamışsa boşanma talebi, evlilik birliğinin temelinden sarsılması gibi genel boşanma sebepleri çerçevesinde ve çekişmeli dava usulüyle değerlendirilir.

Anlaşmalı boşanma duruşmasına katılmak zorunlu mu?

Evet. Kanun, hâkimin tarafları bizzat dinlemesini şart koşmaktadır. Bu nedenle davada vekil bulunsa dahi eşlerin duruşmada kişisel olarak hazır bulunması ve iradelerini hâkim önünde açıklaması gerekir.

Protokolü imzaladıktan sonra vazgeçmek mümkün mü?

Yargıtay uygulamasına göre taraflar, boşanma kararı kesinleşinceye kadar anlaşmalı boşanma iradesinden dönebilir. Bu durumda dava, şartları varsa çekişmeli boşanma davası olarak devam edebilir.

Anlaşmalı boşanma ne kadar sürer?

Süre, mahkemenin iş yüküne ve dosyanın eksiksiz hazırlanmasına bağlıdır. Çoğunlukla tek duruşmada karar verilir; ancak protokolde değişiklik gerekmesi veya tarafların duruşmaya katılamaması gibi durumlar süreci uzatabilir.

Sonuç

Anlaşmalı boşanma, eşlerin karşılıklı uzlaşmasına dayanan ve özenle hazırlandığında çekişmeli sürecin yıpratıcı etkilerini azaltabilen bir yoldur. Bununla birlikte protokolün içeriği; velayet, nafaka, tazminat ve mal paylaşımı gibi konularda uzun vadeli sonuçlar doğurur. Bu yazıdaki bilgiler genel nitelikte olup mevzuat ve yargı içtihatları zaman içinde değişebilir. Somut olayın özelliklerine göre bir avukattan hukuki destek alınması faydalı olacaktır.